Hartzaren neguloa eta euskal inauteria

Hartzaren neguloa eta euskal inauteria –

Herri guztiek beren animalia  totemikoak izan dituzte, eta euskaldunon artean hartza izan da mende luzeetan mirespen eta begirunea jaso dituena. Gure arbasoen gogoan hartza zen biziaren ametsa, etengabeko gurpil ibilkaria hobekien islatzen zituena. Neguan lotan gelditzen da udaberriaren zain, Amalur berberari gertatzen zaion bezalaxe, eta hartza esnatzean lurra esnatzen zaigu. Bere loaldi eta esnatzearekin urtero errepikatzen zaigun  biziaren zikloa irudikatuz.

Hartzaren neguloa eta euskal inauteria

l.- HARTZA ETA TXIMINOA AURREZ AURRE

Garai zaharretatik datorkigu euskaldunoi Paleolito Aroan, leizezuloetako iluntasunetan landutako sinismen erlijiosoa. Zulo haietan, mundu izoztu hartan euskara eta euskaldunok jaio baikinen. Gure hizkuntza eta gure izaerarekin batera, biziari buruzko ikuspegia, gure kosmogonia berezia, gure sinismen zaharra alegia, garatu genituen.

Herri egin ginen eta Herri izan ginen eta gara ordutik gaurko egunetaraino. Gure sinismen zaharra arrunt naturala zen, eta izadian eta bizian finkatzen zituen bere zainik sakonenak. Bertatik  edaten zuen eta bertatik eraikitzen zuen bere izatea. Kosmogonia honetan murgildurik zegoela, euskal gizakiak, euskaraz egiten zuen gizon-emakumeak alegia, ez zuen bere burua naturako jaun eta jabetzat hartzen, mundua ez baitzen berea. Bera mundukoa zen, munduko eta naturako izaki bat gehiago. Bere gainetik baziren bestelako izakiak, baita azpitik ere.

Ez zekien nondik zetorren, ezta nora zihoan ere. Baina gogoeta honek ez zuen euskal gizakia kezkatzen, betidanik eta betirako zegoen mundu magiko baten partaidetzat hartzen baitzuen bere burua.  Mundua ez zegoen gizakiaren neurrira egina, eta mundu bizidun hori urtero lotan, ia hila, gelditzen zaigu, gero negua igarota udaberrian berriro esnatzeko. Biziaren garaipena da. Etengabeko zikloaren errepikapen mugagabea.

Hartzaren loaldia eta esnatzeak hori irudikatzen zion Auñamendietako bi aldeetan bizi zen herri euskaldunari. Eta hau dela eta euskaldunek hartzaren seme-alaba edo ondorengo bezala ikusten zuten euren burua. Hartzaren klanekoak ziren eta hartza gurtzen zuten biziaren urteroko ibilaldia gurtu nahian. Ekialdetik etorritako sinismen berriaren ardatza gizakia zen, Jaungoikoak egindako gizakia. Erlijio fede berriak hasiera (genesia) eta amaiera (apokalipsia) aldarrikatzen zituen Jaungoikoak gizakiaren neurrira egindako mundu baterako. Kosmogonia berri honetan mundua, izadia, dena,… gizakiarena da, bera baita jaun eta jabea Jaungoikoak emandako mundu honetan. Antropozentrismoa edo gizazentrismoa  nagusi da erlijio berrian, eta euskaldunei izugarri kostatuko zaie hau ulertzen.

Euskaldun jentilek (giristino ez direnek), giristinoen jainkoari KIXMI (= tximino) deitu zioten, gizakiak sinismen berrian zuen nagusitza adierazteko. Tximinoaren klana iritsia zen Euskal Herrira eta bi sinismenak aurrez aurre kokaturik zeuden, hartza eta tximinoa, mundu magikoa eta antropozentrismoa. Darwinek gero ,espezieen garapena dela eta, gizakiok tximinoen ondorengotzat  hartuko gaitu. Guk, gaurko euskaldunok, Zuberoan oraindik egiten den bezala, hartzaren ondorengotzat hartu beharra daukagu gure burua, hartzaren inguruko mitoan kokaturik baitago gure lehen amets paleolitiko hura, gizon-emakume eta euskaldun egin gintuen kosmogonia magiko naturista hura.

Hartzaren neguloa eta euskal inauteria
Arg: Maite Irizar (Wikipedia)

2.- HARTZA ETA EUSKAL INAUTERIA

Hartzaren irudia eta euskal inauteria arrunt uztarturik daude. Lurrak bere bizia du, eta bizi zikliko horretan badira aldeak: eguzkia eta uztak alde batetik, negua, izotza eta landare eta animalien loa bestaldetik. Garai zahar bateko gizakiarekin antzeko  zerbait  gertatzen zen. Urtaro  edo sasoi epeletako denboraldia arras emankorra zitzaion bitartean, urtaro hotzetakoa babeserako eta aisiarako denboraldi luzea baitzen. Prozesu honen adibiderik onena hartza zen. Neguan lo leize-zuloetan, historiaurreko gizakiaren antzera, eta udaberrian, lurraren ernaltze berriarekin batera esnatzen baitzen.

Inautea urtarriletik martxo bitarte dagoen denboraldi luze magikoaren irudikatzea da. Hartza, gizakia eta lur beraren loalditik izadiaren esnatze bitarteko denboraldia alegia. Negua eta udaberria, loa eta berpiztea, izotza eta eguzkia lotzen dituen denbora luze magikoa. Hau dela eta euskal inauterietan, lurra esnatzeko soinu handia egiten duten tresnak jotzen dira (joareak, adarrak,…) Amalurren kolkoan lo dagoen Eki jainkosa (eguzkia) berriro lur azalera irten dadin, berotasuna eta bizia ekarriz, uztak sortaraziz. Soinuarekin batera, sorgin gaiztoak, izpiritu edota indar ezkorrak uxatzeko tresnak azaltzen dira (ixopoak, behor-isatsak, sorgin-guraizeak,…) Heriotzaren jainkosa den Ilargiren neguko erresuman askatutako eta zabaldutako indar gaizto horiek guztiak behin betiko aldentzeko..

Inauterietan elkarren aurkako bi indar azaltzen dira: baikorrak, onak, ederrak, (Eki, eguzkia, bizia, berpiztea, berotasuna, uztak, argitasuna, udaberria,…)  eta ezkorrak edo gaiztoak (Ilargi, herioa, loaldia, hotza, izotza, uztarik eza, negua,…)  Zuberoako maskaradetan bi indar hauek biziki ongi bereizturik daude. Gorriak alde batetik: eguzkia, bizia, udaberria, onura,…  eta beltzak bestaldetik: ilargia, herioa, negua, bizimodu aldrebesa,…

Elkarren arteko lehia bizian aritzen diren bi indar hauen arteko zubia edo lotura hartza da, negua eta udaberria uztartzen dituena, edo beste modu batez esana, inauteria edo hartzaroa, azken finean inauteria hartzaren iratzartzearekin estu loturik baitago.

 

3.-  HARTZA INAUTERI EZBERDINETAN

Hartza eta inauteriaren arteko lotura dela eta, hartza irudikatzen duen pertsonaia ia euskal inauteri guztietan azalduko da: Isturitzekoan, Kaldereroetan, Zubieta eta Iturengoan, Donibane Lohizune eta Ziburukoan, Maskaradetan (zoritxarrez gero eta gutxiago) … eta abar luzean. Batzuetan hartza irudikatzeko bestelako pertsonaiak azaltzen zaizkigu, zakuz eta trapuz jantzita eta belar onduz edo lastoz beteta: Lantzeko Ziripot, Lesakako Zaku Zaharrak… eta abar.

Hau guztiak gure inauteriak hartzarekiko duen lotura zehatza azalarazten digu. Garai zaharretan Paleolito Aroko leize-zulo haietan hartza gurtzen genuen  eta gaurko Euskal Herri honetan hartza gurtzen dugu, inkontzienteki bada ere.

Hartzaren neguloa eta euskal inauteria  Hartzaren neguloa eta euskal inauteria  Hartzaren neguloa eta euskal inauteria Hartzaren neguloa eta euskal inauteria  Hartzaren neguloa eta euskal inauteria
Joseba Aurkenerena

Euskaltzalea eta irakasle-ohia

Utzi erantzuna

Zure e-posta helbidea ez da argitaratuko. Beharrezko eremuak * markatuta daude